ವ್ಯಾಸ ವೀಕ್ಷಿತ 210 ಜರಾಸಂಧಪ್ರಶಂಸೆ-ಭೀಷ್ಮನಿಂದೆಗಳಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಭೀಮ (Vyaasa Vikshita 210)

ಲೇಖಕರು : ಡಾ|| ಕೆ. ಎಸ್. ಕಣ್ಣನ್
(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

   

    
   

ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಮೂದಲಿಸುತ್ತಾ ಶಿಶುಪಾಲನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ: ಎಲೈ ಭೀಷ್ಮನೇ, ನೀನೂ ಆ ಹಂಸದಂತೆ. ಈ ರಾಜರುಗಳೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವರೇ ಸರಿ - ಆ ಹಂಸವನ್ನು ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೊಂದಂತೆ.
ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತೆ ಗಾಥೆಯೊಂದನ್ನು ಹಾಡುವರು, ಪುರಾಣಜ್ಞರು. ಅದನ್ನೀಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ನಿನಗಾಗಿ, ಭೀಷ್ಮನೇ. ಅದು ಹೀಗಿದೆ - ಎಲೈ ಹಂಸವೇ! ನಿನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವು ದೋಷಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೀನೇನೋ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ. ನೀ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅಂಡಭಕ್ಷಣ-ಕಾರ್ಯವು, ಎಂದರೆ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕೆಲಸವು ನಿನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ! ಗೊತ್ತಾಯಿತೇ?
ಅದಿರಲಿ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಜರಾಸಂಧನು ನನಗೆ ಬಹಳವೇ ಆದರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದವನು. ಆತನು ಕೃಷ್ಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ - ಏಕೆಂದರೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆತನು ದಾಸನೆಂದೇ ಬಗೆದಿದ್ದ!
ಜರಾಸಂಧಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವನ್ನಾಗಲಿ, ಭೀಮಾರ್ಜುನರು ಮಾಡಿದುದನ್ನಾಗಲಿ ಸಾಧುವೆಂದು ಯಾರು ತಾನೆ ಒಪ್ಪಿಯಾರು? ಬಾಗಿಲಲ್ಲದೆಡೆಯಿಂದ ಅವರು ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದುದು, ಅದೂ ಛದ್ಮವೇಷದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು; ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂಬುದಾಗಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು - ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರಿಂದಲೂ ಜರಾಸಂಧನ ಪ್ರಭಾವವು ಎಂತಹುದೆಂಬುದು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೆಂದೇ.
ಜರಾಸಂಧನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರಾತ್ಮನಾದ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನಷ್ಟೆ? ಏಕೆ? ಇವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರಿಂದ. ಎಂದೇ ಕೃಷ್ಣನೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಜರಾಸಂಧನು ಅವರಿಗೆ "ಭೋಜನ ಮಾಡೋಣವಾಗಲಿ" ಎಂದು ಕೃಷ್ಣ-ಭೀಮ-ಧನಂಜಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದ. ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನು ಅದನ್ನು ವಿಕಾರಮಾಡಿದ, ಎಂದರೆ ಭೋಜನವು ನಡೆಯದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡ.
ಮೂರ್ಖ ಭೀಷ್ಮ, ಈ ಕೃಷ್ಣನೇ ಜಗತ್ಕರ್ತಾ ಎಂದೆಲ್ಲ ಭಾವಿಸುವೆಯೆಲ್ಲಾ, ಈತನಾದರೂ ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗಾದರೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂಬುದಾಗಿ ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ?
ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದು ತೋರುವುದು ಇದು; ಏನೆಂದರೆ ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ನೀನು ಅಪಕರ್ಷಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಎಂದರೆ ದೂರ ಸೆಳೆದಿದ್ದೀಯೆ; ಮತ್ತು ಅವರಾದರೂ ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಕೂಡ! ಅಥವಾ, ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ನೀನು ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸಿನ ಹಾಗಿರತಕ್ಕವನು; ಹಾಗೂ ಮುದುಕನ ಹಾಗೆ; ಅವರೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನೇ ನೀನು!
ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ, ಭೀಮ. ರೂಕ್ಷವಾದ ಭಾವದ ಮಾತುಗಳು, ಅದರ ಅಕ್ಷರಗಳೂ ರೂಕ್ಷವೇ. ಭೀಮನೋ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು. ಆತನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದಿತು. ಆಗ ಭೀಮನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು! ಮೊದಲೇ ಕಮಲದ ಸೊಬಗನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನೇತ್ರಗಳು! ಸ್ವಭಾವತಃ ಆಯತವೂ ಆಗಿದ್ದವು. ಈಗಂತೂ ಕೋಪದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಅರಳಿವೆ. ಈಗ ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಿ ಕೆಂಪಡರಿದ್ದವು; ಈಗಂತೂ ರಕ್ತವೇ ಅವಲ್ಲಿ ತುಂಬಿತ್ತು! ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಗೂ ಕಾಣಿಸಿದ್ದೇನು? ಆತನು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿರುವುದು,  ಆತನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳು - ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬರುವ ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿನಿಯೆನಿಸುವ ಗಂಗೆಯ ಹಾಗೆ ಅದು ತೋರಿತು. ಕೋಪದಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆತನ ಮುಖವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಯುಗಾಂತಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ತಿಂದುಹಾಕಿಬಿಡುವ ಅಪೇಕ್ಷೆಯುಳ್ಳ ಕಾಲಪುರುಷನ ಹಾಗೆ ಕಂಡ, ಭೀಮ! 
ಸೂಚನೆ :  18/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರತ್ನಮಾಲಿಕೆ 89 (Prasnottara Ratnamalike 89)

ಲೇಖಕರು : ವಿದ್ವಾನ್ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ (lekhana@ayvm.in)

ಪ್ರಶ್ನೆ - ೮೯. ಮೃತ್ಯು ಯಾವುದು? 

ಉತ್ತರ- ಸಮಾಧಾನ ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ.

ಮೃತ್ಯು ಎಂದರೆ ಮರಣ. ಮರಣವೆಂಬುದು ಹುಟ್ಟಿದವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಹಜವಾದದ್ದು. ಈ ಮರಣವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಮಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಮುಂದೂಡಬಹುದು. ಅಥವಾ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಬೇಗಲೇ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಹಾಗಾಗಿ ಮರಣವೆಂಬುದು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ 'ಶರಣರ ಜೀವನವನ್ನು ಮರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣು' ಎಂಬ ಗಾದೆಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಸಾರ್ಥಕ ಜೀವನದ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಮರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದಕ್ಕೇ 'ಅನಾಯಾಸೇನ ಮರಣಂ ದೇಹಿ' ಎಂದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಬಂದಿದೆ.  ಬದುಕು ಬವಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ ಮರಣದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದ ಅನುಭವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸುಖ ಮರಣ ಅಥವಾ ಮತ್ತೆ ಜನನ ಬಾರದಂತೆ ಮರಣ ಬರಲು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಯೋಗವೆಂದರೆ ಸಮಾಧಾನ ತಾನೇ!. ಕರ್ಮವನ್ನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ  ಪಕ್ಷೆ ಅದು ಮರಣವನ್ನು ಮುಂದು ಮಾಡಲು ಅನುಕೂಲಿಸುತ್ತದೆ. ಏನೇ ಆಗಲಿ ಮರಣವೆಂಬುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಬರುವುದು ಸಹಜವಷ್ಟೇ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮರಣವು ಯಾವುದು? ಎಂದರೆ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಯಾವುದು? ಎಂಬುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಸಮಾಧಾನ ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಎಂದು. ಸಮಾಧಾನತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮರಣವು ಬಹಳ ಬೇಗ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ.

ಸಮಾಧಾನ, ಅವಧಾನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳು. ನಾವು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾವಧಾನತೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಾನತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕಾರ್ಯವು ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು. 'ನ ಹಿ ಕಚ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್' ಎಂದು ಕರ್ಮದ ಕುರಿತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟಿಸಬಹುದು? ಅಥವಾ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮೃತ್ಯು ಹೇಗೆ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗುವುದು? ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜೀವನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಅಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಾವಧಾನತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಜೀವನವನ್ನೇ ಕತ್ತಿನ ಅಲಗು ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಪರ್ವತದ ಕಡಿದಾದ ದಾರಿಯಂತೆ ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದುಂಟು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವಾಗ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಾಗಿದರೆ ಗುರಿ ನಿಶ್ಚಿತ. ಅದೇ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದರೆ ಪ್ರಪಾತ ಖಂಡಿತ. ಜೀವನವೆಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು. ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರಿತು ಮಾಡಿದರೆ ಜೀವನ ನೆಮ್ಮದಿಯ ತಾಣವಾಗುವುದು. ಹಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಜೀವನ ಮೃತ್ಯು ಸದೃಶವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದ ಸಾರವಾಗಿದೆ.

ಸೂಚನೆ :  18/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ಸತ್ಪುರುಷರು - ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಹವಾಸ (Satpurusharu - Satpurushara Sahavasa)

ಲೇಖಕರು : ಎಂ. ಆರ್. ಭಾಷ್ಯಮ್

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

ಯಾರು ಒಳ್ಳೆಯವರೋ ಅವರು ಸತ್ಪುರುಷರು ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ  ನೋಟ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರೂ ಆತ್ಮಗುಣವಿದೆಯೋ - ಅಂದರೆ ದಯೆ, ಶಾಂತಿ (ಕ್ಷಾಂತಿ), ಅನಸೂಯೆ, ಶುಚಿ, ಅನಾಯಾಸ, ಮಂಗಳ, ಅಸ್ಪೃಹ - ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೊಂದಾದರೂ ಇದ್ದರೆ, ಅವರೆಂದು. ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆಹೋದರೆ ಯಾರು ಕೊಟ್ಟಸಾಲವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ಒಂದು ಕೆನ್ನೆಗೆ ಬಾರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕೆನ್ನೆ ತೋರಿಸುವವರೋ ಅವರೆಂದು.  
‘ಸದ್ವಸ್ತು’’ ಎನ್ನುವುದು ಪರಮಾತ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮವಸ್ತು.  ಯಾವುದು ವಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ‘ಸತ್’. ಅಂತಹ ಸತ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕಂಡು ನಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ಅದರ ತಂಪಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದವರೇ  ಸತ್ಪುರುಷರು.
ಅಂತಹ ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಹವಾಸ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ವಿದುರನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಶ್ರೀಮದ್ ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ.   “ಯೋಗವಾಗಲಿ, ಸಾಂಖ್ಯವಾಗಲಿ, ಅಧ್ಯಯನವಾಗಲಿ, ತಪಸ್ಸಾಗಲಿ, ತ್ಯಾಗವಾಗಲಿ, ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತವಾಗಲಿ (ಅಂದರೆ ವೈದಿಕ ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರೇ ಧರ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳು), ದಕ್ಷಿಣೆ, ವ್ರತಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳು, ವೇದ, ಯಮ-ನಿಯಮಗಳು ಇವು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದವು. ಆದರೆ, ಇವೆಲ್ಲೆವೂ ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ಸಂಗದಂತೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರವು” - ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಮಾತು.

ಸತ್ಸಂಗವು ಬೇರೆಲ್ಲ ಸಂಗವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ.  ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ “ರಜಸ್ಸು- ತಮಸ್ಸುಳ್ಳ ಪ್ರಕೃತಿಯವರು, ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವವರು ಅಂತಹವರೂ ಕೂಡ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ನನ್ನ ಪಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು” ಎಂದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವೃತ್ರಾಸುರ, ಧರ್ಮವ್ಯಾಧ, ಕುಬ್ಜೆ, ಗೋಪಿಯರು ಇವರೆಲ್ಲರ ಭವಭಂಜನ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದಲೇ. ಸಾಂಖ್ಯ - ಯೋಗಗಳು ಸಾಧನಾ ಮಾರ್ಗಗಳು. ಆದರೂ, ಅವು ತಾವೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ.  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಸಹವಾಸವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಹವಾಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದ್ಯಾವುದೋ ಭಾವನೆಗಳು ನಮ್ಮನ್ನಾಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ. ಶ್ರೀರಂಗ ಮಹಾಗುರುಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು “ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡದೆ ಸರಿಯಾದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಸ್ ಕಳ್ಳಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ” ಎಂದು.  ಅಂತೆಯೇ ಸತ್ಸಹವಾಸವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಸಹವಾಸ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಸತ್ಪುರುಷರು ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡವರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ, ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ, ತಮ್ಮ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ, ಸಾನಿಧ್ಯದಿಂದಲೂ ಸದ್ಧರ್ಮವನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಬಲ್ಲರು.   ಹಾಗೆಯೇ, ಅವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಿ ವಿತರಿಸುವ ಪ್ರಸಾದ ಮತ್ತೂ  ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಅವರು ತಿಂದುಂಡು ಮಿಕ್ಕ ಶೇಷ ‘ಉಚ್ಚಿಷ್ಠ’ವೂ ಸಹ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೀ ಶಂಕರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ‘ಸತ್ಸಂಗತ್ವೇ ನಿಸ್ಸಂಗತ್ವಮ್, ನಿಸ್ಸಂಗತ್ವೇ ನಿರ್ಮಲಚಿತ್ತಮ್, ನಿರ್ಮಲಚಿತ್ತೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಃ’ - ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಂಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಮಲ ಮನಸ್ಸು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತಹ ಸದ್ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಂಡ ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ನಮೋನಮಃ

ಸೂಚನೆ :  17/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೋಧಿ ವೃಕ್ಷದ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರೀ 115 ಯತ್ರಾಸತೇ ಮತಿಮಂತಃ (Astakshara 115)

ಲೇಖಕರು : ಡಾ|| ಕೆ. ಎಸ್. ಕಣ್ಣನ್

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

ಉನ್ನತಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಘಟಿಸಿದ ಆತ್ಮಹತ್ಯಾಪ್ರಕರಣವು ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾಗಿದೆಯಷ್ಟೆ? ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲನೆ, ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ತನಿಖೆಗಳೂ  ಆ ಕುರಿತಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿವೆ.  

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉನ್ನತವ್ಯಾಸಂಗ/ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಬರತಕ್ಕವರು ಧೀಮಂತರೇ. ಆದರೆ ತಾವೋ ತಮ್ಮವರೋ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದಷ್ಟು ಉತ್ತಮಾಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗದೆಯೋ, ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ-ಜೀವನದಲ್ಲಾದ ಮತ್ತಾವುದೋ ಅಸಾಫಲ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾಗದೆಯೋ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಶರಣಾಗಿಬಿಡುವವರುಂಟು! ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯೆಂಬುದು ಘಟಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡವರ ಜೀವನಕಥೆಯು ಮುಗಿಯಿತೆಂದಾದರೂ, ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳ/ ಆಶ್ರಿತಕುಟುಂಬದವರ/ಬಂಧುಮಿತ್ರರ/ಆಪ್ತೇಷ್ಟರ ಮನೋವ್ಯಥೆಗೆ ಕೊನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೇನೋ?

ಅಲ್ಲಿಗೆ, ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದೆಯೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮನೋಬಲವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದೆನ್ನಲಾಗದಲ್ಲವೇ?   

ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೊಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಮಾನ-ಅವಮಾನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡುಬಿಡುವರು: “ಈ ಶರೀರವಿರುವ ತನಕ ಖೇದ/ಅವಮಾನಗಳು ತಪ್ಪಿದ್ದಲ್ಲ” – ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಅವರಲ್ಲೂರಿರುತ್ತದೆ: ನೋವೇ ಬೇಡ, ಸಾವೇ ಮೇಲು - ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕವವರದು!

ಅಲ್ಲಿಗೆ, ನಾವು ನಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದಾಯಿತು.  ಆತ್ಮಹತ್ಯಾ-ಪ್ರವೃತ್ತರಿಗೆ ಸಲಹೆಕೊಡುವುದೇನೋ ಇದೆ. ಆದರೆ ಮೂಲತಃ ಆ ತೆರನಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದೇ ಮತ್ತೂ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲವೇ? ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ, "ನನ್ನ ಮೈ-ನನ್ನಿಚ್ಛೆ" - ಎಂಬ ಚಿಂತನವುಳ್ಳವರೇ, ಅಥವಾ ಅದುಳ್ಳವರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿರುವವರೇ, ಇಂತಹ ಕುಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೆಸಗುವುದೂ !

ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ನಿಲುವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರು ತಳೆದಿದ್ದರು? 

ಇದಕ್ಕೆ, ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯ ಸದೃಶ- ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಥಾಪ್ರಸಂಗದ ನಿರೂಪಣೆ-ವಿಮರ್ಶೆಗಳೆಂದರೆ, ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವೂ ಬೇಕಾಗುತ್ತದಷ್ಟೆ. ಬದಲಾಗಿ, ನೇರಾಗಿ ಶರೀರದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಅವರು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಗಮನಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾದೀತು.

ಮಹಾಭಾರತದ ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ನುಡಿಗಳು ಜೀವನಕ್ಕೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ.  ಅವಲ್ಲೊಂದು ಮಾತಿಗೆ ಶ್ರೀರಂಗಮಹಾಗುರುಗಳು ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಅದೆಂದರೆ: “ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವನು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಎಂದೂ ಕಡೆಗಾಣಿಸಕೂಡದು.”  

ಅದು ಪವಿತ್ರವೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಭೀಷ್ಮರು ಕೊಡುವ ಕಾರಣಗಳು ಮೂರು. ಮತಿಮಂತರೂ ಮನಸ್ವಿಗಳೂ ಈ ಶರೀರವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವರು (ಯತ್ರಾಸತೇ ಮತಿಮಂತಃ) - ಎಂಬುದು ಮೊದಲನೆಯದು. ಶಕ್ರ-ವಿಷ್ಣು-ಸರಸ್ವತಿಯರು ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವರು - ಎಂಬುದಿನ್ನೊಂದು. ಭೂತಕೋಟಿಗಳು ಇದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದು - ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯದು.

ಈ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದವು: ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದ ವಿವರಣೆಯಾದರೂ ಬೇಕು.

ಮತಿಮಂತರೆಂದರೆ ಧೀಮಂತರು, ಮನಸ್ವಿಗಳೆಂದರೆ ದೃಢವಾದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವರು. ಋಷಿಗಳೆಂದರೆ ಮೇಧೆ-ಮನೀಷೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರೇ ಸರಿ. ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಗುರಿಗಳೆಂದರೆ ನಾಲ್ಕೇ: ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಗಳು; ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಬಂದಿರುವುದೂ ಇಂತಹ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೇ. ಶರೀರವಿದ್ದುದರಿಂದಲೇ ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಮಾಡಿರುವುದು; ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಗೋತ್ರ-ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವೆವಾಗಿ ಅವರು ನಮ್ಮೊಳಗೇ, ಮೈಯೊಳಗೇ, ಉಂಟೆಂದೇ ಲೆಕ್ಕ. ಇದು ಮೊದಲನೆಯದು.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಮಾನವಶರೀರವೆಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಭೂಮಿ: ಮೂಲಾಧಾರದಿಂದ ಸಹಸ್ರಾರದವರೆಗೆ ನಾನಾದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಾನಗಳುಂಟು. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಭಗವಂತನಿದ್ದೇ ಇರುವನಷ್ಟೆ? 

ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಜೀವನದ ಪರಮೋನ್ನತ-ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಸಮಸ್ತ-ಜೀವಿಗಳೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುವುದರ ಅರಿವಾಗುವುದು - ಎಂಬ ತಾತ್ತ್ವಿದರ್ಶನವನ್ನು ಗೀತೆಯೂ ಮನುಸ್ಮೃತಿಯೂ ನಿರೂಪಿಸಿವೆ.

ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ, ಮಾನವಶರೀರವೆಂಬುದು ಇಚ್ಛೆಬಂದಂತೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದಲ್ಲ -  ಎಂಬುದೇ ಭೀಷ್ಮೋಕ್ತಿ-ಸಾರ.

ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಮನಮುಟ್ಟುವ ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಮಹಾಗುರುಗಳು ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಮೋಕ್ಷವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರೆ, ಶರೀರದೊಳಗೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದೇ ಬಂಧನವಷ್ಟೆ.

ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿಡುವರು. ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನನುಭವಿಸಿ ಹೊರಬರುವುದೇ ನ್ಯಾಯವಾದ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲವೇ? ಅಲ್ಲೂ, ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯಿಂದಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲೋ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಲೋ ಆಸ್ಪದವಿರುತ್ತದಷ್ಟೆ?

ಆದರೆ ಅದರ ಬದಲಾಗಿ, ಜೈಲಿನ ಕಡುಕಷ್ಟವು ಬೇಡವೆಂದು, ಅಲ್ಲಿಂದೇನಾದರೂ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಗೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಸಹ, ಅಂತಹವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿದುಹಾಕಿ  ಇನ್ನೂ ಘೋರವಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ವಿಧಿಸುವರಲ್ಲವೇ? (ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯೆಸಗಿದವರು ಪ್ರೇತಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಮತ್ತೂ ಪಾಡುಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ - ಎಂದೆಚ್ಚರಿಸುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು.)

ಹೀಗಾಗಿ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯೆಂಬುದು ಘೋರತರವಾದ/ಘೋರತಮವಾದ ದುಃಖಕ್ಕೇ ಹೆದ್ದಾರಿ! 

ಆದುದರಿಂದ, ಅದೆಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಹಿರಿದಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸರ್ವದಾ ಯತ್ನಿಸತಕ್ಕದ್ದು - ಎಂಬುದೇ ಇವೆಲ್ಲದರ ಪಾಠ.

ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಮರೆಯಬಾರದ ಪಾಠವೂ ಇದು ಹೌದಲ್ಲವೇ?

ಸೂಚನೆ: 17/10//2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನ ವಿಜಯವಾಣಿ ಸುದಿನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ರಾಮ-ಗುಹ: ಸಖ್ಯ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯದ ಆದರ್ಶಗಳು {Rama-guha: Sakhya Mattu Atithyada Adharsagalu}

ಲೇಖಕರು : ಡಾ. ಹಚ್.ಆರ್. ಮೀರಾ

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

ವನವಾಸಕ್ಕೆಂದು ರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೊರಟರಷ್ಟೆ? ಅವರನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಗಂತವ್ಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಲು ಹೊರಟನು. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಗಂಗಾನದಿ ಕಂಡಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಳಿದು ತಂಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲೇ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಿಬೇರಪುರವೆಂಬ ಸ್ಥಾನವಿದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿಯ ರಾಜ, ನಿಷಾದನಾದ ಗುಹ. ಬಲಾಢ್ಯನೂ ಬೇಡರಿಗೆ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಆಗಿದ್ದ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ವಿಷಯ ಆತನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೆ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿ-ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಎದುರ್ಗೊಂಡನು. ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಆರ್ತನಾದ ಗುಹನು ರಾಮನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡನು. "ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ನಿನಗೆಂತೋ ಇದೂ ಅಂತೆಯೇ ನಿನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿ. ನಿನಗೆ ನಾನೇನನ್ನು ಮಾಡಲಿ? ನಿನಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು?" - ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. "ಈ ರಾಜ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದೇ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳು" ಎಂದೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ರಾಮಾದಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಆಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಕೂಡ ಆಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದನು.

ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಗುಹನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆತನ ಆರೋಗ್ಯ ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಿಸಿದನು. ತಾನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕಂದಮೂಲಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಗುಹನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ರಾಜೋಚಿತವಾದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ತಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೇನೆಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿದನು. ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ  ಮಾತ್ರ ಆಹಾರವನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಡಲು ಹೇಳಿ, ದಶರಥನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ತೃಪ್ತಿಗೊಂಡರೆ ತನಗೆ ಸತ್ಕಾರವಾದಂತೆಯೇ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದಾಗ, ಗುಹನು ತಾನು ಕಾವಲಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಕಾವಲಿಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವನ್ನು ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರನೆಯ ದಿನ, ಗುಹನಿಗೂ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೂ ಅನುಜ್ಞೆಯಿತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರೊಂದಿಗೆ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ನೌಕೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮ-ಗುಹರ ಸಖ್ಯ

ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಿದೆ. ಗುಹನ ಹಾಗೂ ರಾಮನ ಸಖ್ಯ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಎಲ್ಲೂ ಬಣ್ಣಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ಹೇಳುವ ಒಂದು ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಟ್ಟುತದೆ: ಅವರು ಗುಹನನ್ನು "ರಾಮಸ್ಯಾತ್ಮಸಮಃ ಸಖಾ" (ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಮಿತ್ರ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಉತ್ತಮವಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದವನು. ಗುಹನಾದರೋ ಬೇಡರ ಜಾತಿಯವನು. ಆದರೂ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮಧ್ಯೆ ಬಲವಾದ ಸ್ನೇಹವಿದೆ. ಸ್ನೇಹವಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮರಾಗಿರುವವರು ವರ್ತಿಸುವಂತೆಯೇ ಪ್ರೀತ್ಯಾದರಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದ ಸಲಿಗೆಯಿಂದಲೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಬೇಕಿದ್ದವನೂ ನಿಷಾದರಾಜನಾದ ಗುಹನೂ ಸಮಾನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಸಖ್ಯವಾದಾಗ ಹೇಳುವ ಸುಭಾಷಿತವೊಂದರ ಮಾತು ಇಲ್ಲೂ ಒಪ್ಪುವುದಂತಹುದೇ. "ಸಮಾನಶೀಲ-ವ್ಯಸನೇಷು ಸಖ್ಯಮ್". ವ್ಯಸನವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವೆಂದರ್ಥ, ಶೀಲವೆಂದರೆ ಸಾಧುಸ್ವಭಾವ. ಗುಹ-ರಾಮರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾನಶೀಲರು, ಹಾಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ನೇಹ - ಎಂಬರ್ಥ ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲವೆ?

ಗುಹನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಆತಿಥ್ಯ

ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯವಿಷಯವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಾಗುವ ಆತಿಥ್ಯ. ರಾಮಾದಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಗುಹನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಸಹಜ. ಅವರು ಅತಿಥಿಗಳೇ ಸರಿ. ಆದರೆ, ಗುಹನು ರಾಮನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆಹಾರ ಕೊಡುವುದರ ಹಿಂದಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಮಹಾಗುರುಗಳು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: "ಬಂದ ಅತಿಥಿಗೆ ಆಹಾರ, ಆತನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆಹಾರ - ಎನ್ನುವಂತೆ, ಜೀವಿಗೂ ಆತನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಸಲ್ಲುವ ಆಹಾರವನ್ನಿತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು."

ಏನು ಹಾಗೆಂದರೆ? ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಏನು ನಂಟು? ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಂದು ರೂಪಕವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಮಗಿದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನೇ ಒಂದು ರಥಕ್ಕೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೇ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿದೆ. ಆತ್ಮನೇ ರಥಿಕ; ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸಾರಥಿ; ಮನಸ್ಸು ಲಗಾಮು.

ಬುದ್ಧಿಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಈ ಇಂದ್ರಿಯ-ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳು ಬಹಳ ಚುರುಕು, ಸುಮ್ಮನೆ ಇರಲು ಅವಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಹಾಗೇ ನಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವು ಸುಮ್ಮನೆ ಒಂದು ಕಡೆ ಇರುವುದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಓಟವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಡುವುದು ಸುಲಭವೇನಲ್ಲ. ಅವಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿರಲೇಬೇಕು. ಅವಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಥಿಕನಾದ ಆತ್ಮಕ್ಕೂ, ಬುದ್ಧಿ-ಮನಸ್ಸುಗಳಿಗೂ ಆಹಾರ ಕೊಡಬೇಕು.

ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಕಾವ್ಯ ಎಂತಹುದು?

ಈ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣವು ಆಹಾರವನ್ನೀಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೋಷಗೊಳಿಸುವ ಅಂಶಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದು "ಪಾಠ್ಯೇ ಗೇಯೇ ಚ ಮಧುರಂ" ಎಂದು. ಎಂದರೆ ಪಠಿಸಲು ಮತ್ತು ಹಾಡಲು ಇದು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾವ್ಯ ಎಂದು. ಕಿವಿಗೂ ಇಂಪು, ನಾಲಗೆಗೂ ಸಂತೋಷ. ಕಾವ್ಯಮಯವಾದ ಭಾಷೆಯು ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುದ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಗೂ ರೋಚಕವಾಗಿರುವ ವಿಷಯಗಳಿವೆ ಇಲ್ಲಿ. ಕೊನೆಗೆ ಜೀವಕ್ಕೂ ತಂಪನ್ನೀಯುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾದ ಕಾವ್ಯವಿದು. ಹೀಗೆ, ರಥಿಕ-ಸಾರಥಿ-ಕುದುರೆಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಆಹಾರವನ್ನಿತ್ತಿರುವ ಗುಹನಂತೆಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಜೀವಕ್ಕೂ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ತುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಗುಹನು ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಹಾದುಹೋದರೂ, ಆತನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಳಿಯದ ಅಚ್ಚೊತ್ತುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಆತನ ಗುಣ-ವರ್ತನೆಗಳಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನಮಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಆದರ್ಶವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲವೇ? 

ಸೂಚನೆ : 13/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು  ವಿಜಯವಾಣಿದ ಸತ್ಸಂಗ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರತ್ನಮಾಲಿಕೆ 87 (Prasnottara Ratnamalike 87)

ಲೇಖಕರು : ವಿದ್ವಾನ್ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ (lekhana@ayvm.in)

ಪ್ರಶ್ನೆ - ೮೭. ಯಾವುದು ಬಲ?

ಉತ್ತರ- ಧೈರ್ಯ.

ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬಲವನ್ನು ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಂತಹ ನಿಜವಾದ ಬಲ ಯಾವುದು? ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೈರ್ಯವೆಂಬುದು ಹೇಗೆ ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಧೈರ್ಯ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಬಲಯುತ, ಧೀರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಶಬ್ದರತ್ನಾವಲಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕೋಷ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಧಿಯಂ ರಾತಿ - ಧೀರಃ ಅಂದರೆ ಪಂಡಿತ ಎಂದರ್ಥ. ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಭಾವಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯವೆಂದು ಹೆಸರು. ಯಾವುದು ಇದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಬಲ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆಶಯವಾಗಿದೆ. ಧೈರ್ಯ ಒಂದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಬಲವೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಎಂಬುದು ಈ ಉತ್ತರದ ಆಶಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಧೈರ್ಯವು ಹೇಗೆ ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ? ಧೈರ್ಯ ಎಂದರೇನು? ಮುಂದಾದ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸೋಣ. “ಶೋಭಾ ವಿಲಾಸೋ ಮಾಧುರ್ಯಂ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಂ ಧೈರ್ಯತೇಜಸೀ । ಲಲಿತೌದಾರ್ಯಮಿತ್ಯಷ್ಟೌ ಸತ್ತ್ವಜಾಃ ಪುರುಷಾ ಗುಣಾಃ ॥” ಧೈರ್ಯ ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗುಣ. ಧೀರನಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಗುಣ. ಒಬ್ಬ ಧೀರನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಎಂಟು ಉದಾತ್ತ ಗುಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವೂ ಒಂದು.

ಈ ಗುಣವು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬರುವಂತದ್ದು. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಧೃತಿಯ ಅಥವಾ ಧೈರ್ಯದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಧೃತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ ಮತ್ತು ತಾಮಸಿಕ ಎಂಬುದಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧೃತಿ  ಸಾತ್ವಿಕವಾದದ್ದು. ಯಾವ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಯಾದ ಧೃತಿಯು ಅಥವಾ ಧೈರ್ಯವು ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಂತಹ ಧೃತಿಯನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಯಾವನು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮಗಳನ್ನು ಫಲಾಪೇಕ್ಷಯಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯಾವ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದಕ್ಕೆ ರಾಜಸಿಕ ಧೃತಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಧೃತಿಯಿಂದ ನಿದ್ದೆ, ಭಯ, ಚಿಂತೆ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮದವು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಧೃತಿಯನ್ನು ತಾಮಸಿಕ ಧೃತಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಧೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದ ಧೃತಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಧೀರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಧೀಮಂತ, ಬುಧ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣಯುತವಾದ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಬಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸೂಚನೆ :  11/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ವ್ಯಾಸ ವೀಕ್ಷಿತ 209 ಭೀಷ್ಮರನ್ನೇ ಕಟುನುಡಿಗಳಿಂದ ಮೂದಲಿಸಿದ ಶಿಶುಪಾಲ(Vyaasa Vikshita 209)

ಲೇಖಕರು : ಡಾ|| ಕೆ. ಎಸ್. ಕಣ್ಣನ್

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅಗ್ರಪೂಜೆಯೇ!? - ಎಂದು ಉದ್ಗಾ ರಮಾಡಿದ ಶಿಶುಪಾಲನು ಭೀಷ್ಮರ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕ್ಷೇಪದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಹೇಳಿದ:

“ಭೀಷ್ಮ, ನೀನು ಅಪಹರಣಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಆ ಕಾಶಿರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಭ್ರಾತೃವಾದ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನೇ ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲವಲ್ಲವೇ? ಅದಾದರೂ ಏಕೆ? ಆತನು ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದವನಾದ್ದರಿಂದ!

ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಇಬ್ಬರು ವಿಧವೆಯರು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಂದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆದರೆಲ್ಲಾ – ಅದಾದದ್ದಾದರೂ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ! ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಇನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಸಜ್ಜನರು ನಡೆದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವವನು - ಎಂದುಕೊಂಡುಬಿಡುವೆಯಾ?!

ಎಲೈ ಭೀಷ್ಮನೇ, ನಿನಗಾವ ಧರ್ಮವಿದೆ? ನಿನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವೆಂಬುದೂ ವ್ಯರ್ಥವೇ ಸರಿ. ಏಕೆ? ಯಾವುದೋ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವೆ! ಅಥವಾ ಷಂಡತನದಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು - ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ನಿನಗಿನ್ನಾವ ಏಳ್ಗೆಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲೂ ಕಾಣೆ ಭೀಷ್ಮನೇ! ನನಗೆ ತೋರುವುದೆಂದರೆ ನೀನು ವೃದ್ಧಸೇವೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಎಂದರೆ ಬಹುಶ್ರುತರ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನೇ ನೆರವೇರಿಸಿಲ್ಲ: ಎಂದೇ ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೇ.

ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು, ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪುಣ್ಯಕಾರ್ಯಗಳೇ; ಆದರೂ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರ ಹದಿನಾರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ಇವಾವುವೂ ಸಮನಾಗಲಾರವು. ವ್ರತಗಳು ಉಪವಾಸಗಳು - ಇವನ್ನು ಒಬ್ಬನು ಬಹುವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಯಾರು ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹವನಿಗೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತದೆ – ತಿಳಿದುಕೋ, ಭೀಷ್ಮನೇ.

ಇದೋ ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವನೂ ಮುದುಕನೂ, ಸೋಗಿನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೂ ಆದ ನೀನು, ಹಂಸದ ಹಾಗೆ: ಹಂಸವು ಹೇಗೆ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದಲೇ ಸಾವನ್ನು ಪಡೆಯಿತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾತಿಗಳಿಂದಲೇ ಸಾವನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು ನೀನು!

ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನರಾದವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತೊಂದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿಸಿಕೋ. ಸಮುದ್ರವೊಂದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಾದ ಹಂಸವೊಂದು ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಧರ್ಮದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದರ ಆಚರಣೆಯು ಮಾತ್ರ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಧರ್ಮಂ ಚರತ, ಮಾಧರ್ಮಂ - ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಅಧರ್ಮವನ್ನಲ್ಲ - ಎಂಬುದಾಗಿ. ಅದರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಆಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೇಳಿಸಿಕೋ ಭೀಷ್ಮನೇ.

ಸಮುದ್ರಜಲದೊಳಗೆಲ್ಲಾ ಸಂಚರಿಸಿ ಇದಕ್ಕೆ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡಲಾರಂಭಿಸಿದುವು, ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳು. ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ತಂದುಕೊಡುವುದನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದವು ಕೂಡ, ಅವು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಆ ಹಂಸದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಆ ಪಾಪಿಯಾದ ಹಂಸವು ಆ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತಿಂದುಹಾಕಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೈಮರೆತಿದ್ದರೂ, ಈ ಹಂಸವು ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಸ್ವಕರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದಲೇ ಇದ್ದಿತು!

ಹೀಗಿರಲು, ಮೊಟ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಹೋಗುತ್ತಿರಲು, ಒಂದಾನೊಂದು ಪಕ್ಷಿಯು ಧೀಮಂತವಾಗಿದ್ದು ಸಂದೇಹಪಟ್ಟುಕೊಂಡಿತು, ಹಾಗೂ ಹಂಸದ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿತು! ಹಂಸದ ಈ ಪಾಪಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿತು.ಆಮೇಲೆ ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಹಂಸದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಕಂಡುಕೊಂಡವು: ಢೋಂಗೀಜೀವನದ ಆ ಹಂಸವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದವು!

ನಿನಗರ್ಥವಾಯಿತೇ, ಭೀಷ್ಮಾ?” - ಎಂದನು?

ಸೂಚನೆ :  11/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ವ್ಯಾಸ ವೀಕ್ಷಿತ 208 ಶಿಶುಪಾಲನೆಸಗಿದ ಕೃಷ್ಣನಿಂದೆ-ಭೀಷ್ಮನಿಂದೆ (Vyaasa Vikshita 208)

ಲೇಖಕರು : ಡಾ|| ಕೆ. ಎಸ್. ಕಣ್ಣನ್

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

 

ಶಿಶುಪಾಲನ ಕೃಷ್ಣನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗೇಲಿಮಾಡುತ್ತಾ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನು:

“ಚೈತನ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದೆ ಗಾಡಿಯೊಂದು. ಅದನ್ನಿವನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಬೀಳಿಸಿಬಿಟ್ಟರೇನಂತೆ? (ಇದು ಕೃಷ್ಣನಿಂದಾದ ಶಕಟಾಸುರವಧದ ಗೇಲಿ). ಎಕ್ಕದ ಗಿಡದೆತ್ತರದ ಅರ್ಜುನ-ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೋ ಹಾವೊಂದನ್ನೋ ಇವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿದನೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಾದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ?

 

ಗೋವರ್ಧನವೆನ್ನುವುದೇನು? ಅದೊಂದು ಹುತ್ತದೆತ್ತರದ ಬೆಟ್ಟ. ಅದನ್ನವನು ಒಂದು ವಾರ ಎತ್ತಿದ್ದನೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲೇನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಗೋವರ್ಧನಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಬಹುವಾಗಿ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದನಂತೆ. ಅದು ಇತರರಿಗೆ ಅಚ್ಚರಿ ತರಬಹುದು, ನನಗಲ್ಲ. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಂಸನ ಅನ್ನವನ್ನೇ ತಿಂದು, ಆತನನ್ನೇ ಕೊಂದನೆಂಬುದು ಮಹಾದ್ಭುತವೆಂದೇನೂ ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭೀಷ್ಮನೇ!

ಕುರುವಂಶದಲ್ಲೇ ಅಧಮನಾದ ಭೀಷ್ಮನೇ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಲ್ಲದ ನಿನಗೆ ಈಗ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿದ್ದೇನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಕಥನ ಮಾಡುವ ಸಂತರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿಯೂ ಇರಲಾರೆ.

ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರ ಮಾಡತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಗೋವುಗಳ ಮೇಲೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲೆ, ಯಾರ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದಿರುತ್ತೇವೆಯೋ ಅವರ ಮೇಲೆ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಿತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಮೇಲೂ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರವು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಹೀಗೆಂಬುದಾಗಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಸಂತರು ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಅನುಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೇಶವನು ಅದೇನೋ ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧನೂ ವಯೋವೃದ್ಧನೂ ಆಗಿರುವನೆಂಬಂತೆ ಹೊಗಳುತ್ತಿರುವೆಯೆಲ್ಲಾ, ಕುರುವಂಶದ ಅಧಮನೇ, ನನಗೇನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದುಕೊಂಡೆಯೇನೋ!

ಈತನು ಗೋಘ್ನ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಘ್ನ - ಎಂದರೆ ಗೋವನ್ನೂ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನೂ ಕೊಂದವನು. ನಿನ್ನ ಮಾತಿನ ಮೇರೆಗೆ ಇಂತಹವನು ಪೂಜಾರ್ಹನಾಗಿಬಿಡುವನೇ? ಹೀಗಿರುವ ಮತ್ತಾರು ತಾನೆ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಹರಾದಾರು?
ಈತನು ಧೀಮಂತರಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಜಗತ್ತಿಗೇ ಪ್ರಭುವೀತ - ಎಂದೆಲ್ಲಾ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸಹ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಸುಳ್ಳೇ ಸರಿ.

ಸ್ತುತಿಕಾರನು ಅದೆಷ್ಟೇ ಗಾನ ಮಾಡಲಿ, ಅದು ಗಾತೃವನ್ನು, ಎಂದರೆ ಹಾಡುವವನಿಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಡದು. ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅನುಸರಿಸುವುದು – ಅದಾದರೂ ಭೂಲಿಂಗವೆಂಬ ಪಕ್ಷಿಯು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ - ತನ್ನನ್ನೇ ಆಪತ್ತಿಗೊಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಭೀಷ್ಮನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅಧಮವಾದುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಮಯವೂ ಹೌದು. ಪಾಂಡವರದ್ದೂ ಅಷ್ಟೇ. ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪತಿತನಾಗಿಹೋಗಿರುವ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಅಲ್ಲದ, ನೀನೇ ಕೃಷ್ಣನು ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಚನೀಯನೆಂದು ಹೇಳಿ ಯಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ ಅಂತಹ ನೀನು ಅದೆಂತು ಧರ್ಮವಂತ?

ತಾನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿರತಕ್ಕವನು, ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು - ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಭಾವಿಸುವ ಅದಾವನು ತಾನೇ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡೂ ನೀನು ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಮಾಡಿಯಾನು, ಭೀಷ್ಮ?

ಭೀಷ್ಮನೇ, ನೀನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ ಆಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನ ಮತಿಯೂ ಪ್ರಾಜ್ಞವೇ ಆಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಅಂಬಾ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೆಲ್ಲಾ, ಅವಳು ಅನ್ಯಕಾಮಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಧರ್ಮಜ್ಞಳೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅದೆಂತು ನೀ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದೆ?

ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರಾಜ್ಞನೆಂದೂ ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆಯಾ? ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಲಿ!

ಸೂಚನೆ :  04/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರತ್ನಮಾಲಿಕೆ 86 (Prasnottara Ratnamalike 86)

ಲೇಖಕರು : ವಿದ್ವಾನ್ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ (lekhana@ayvm.in)

ಪ್ರಶ್ನೆ - ೮೬. ಯಾರು ತಾಯಿ?

ಉತ್ತರ- ಧೇನು.

ಯಾರು ತಾಯಿ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, ಯಾರು ನಮ್ಮ ಈ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣೀಭೂತಳೋ ಅವಳು ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನು ತಾಯಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆದಿರುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ನಮ್ಮದು. ಭೂತಾಯಿಯೋ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ತಾಯಿಯೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಾಯಿಯಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತಾಳೋ ಅವರಿಗೆ ತಾಯಿಯಾಗಬಹುದು ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ತಾಯಿ ಯಾರು? ‘ಎಂಬುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಾಯಿ ಯಾರು? ಎಂಬುದಾಗಿ. ಮಾನವ ಕೋಟಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನು ಅನೇಕ ಜೀವಜಂತುಗಳಿಗೂ ತನ್ನ ಅಮೃತಪ್ರಾಯವಾದ ಜೀವಾತುವನ್ನು ಕೊಡುವವಳು ಯಾರೋ ಅವಳನ್ನು ‘ತಾಯಿ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಬೇಕು. ಅಂದರೆ ಅಂತಹ ತಾಯಿ ಯಾರು? ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಧೇನು ಅಥವಾ ಗೋವು ಎಂಬುದು ಉತ್ತರ. 

ಗೋವು ತನ್ನ ಕರುವಿಗೆ ತಾಯಿ ಎಂಬುದು ನಿರ್ವಿವಾದ. ಅವಳು ಮಮತೆಯಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಕರುವಿಗೆ ಹಾಲನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಹೇಗೆ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾಳೋ, ಅಂತೆಯೇ ಅವಳ ಹಾಲನ್ನು ಉಂಡು ಬೆಳೆಯುವ ಅನೇಕ ಜೀವಗಳಿವೆ. ಮಾನವ ಮಾತ್ರ ಗೋವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಉಂಡು ಬೆಳೆಯುವ ಜೀವವಲ್ಲ. ನಾಯಿ, ಬೆಕ್ಕು ಮುಂತಾದ ಇನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗೋವಿನ ಹಾಲನ್ನೇ ಬಳಸಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ಸೃಷ್ಟಿಸಹಜವಾದ ನಡೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗೋವಿನ ಕರು ಆರಂಭದ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಆ ಹಾಲನ್ನೇ ಉಂಡು ಬದುಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾಗಳು ಅದನ್ನೇ ಬಳಸಿ ಬದುಕುತ್ತವೆ. ಉಳಿದವುಗಳಿಗೆ ಉಳಿದ ಆಹಾರಗಳ ಜೊತೆ ಹಾಲು ಪೋಷಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಾಲು ಜೀವನೋಪಯೋಗಿ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ನಾವಿಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯ ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದದ್ದು.

 ಮಾನವನ ಜೀವನ ಉಳಿದ ಜೀವಿಗಳಂತಲ್ಲ. ಇವನ ಜೀವನ ಭೌತಿಕ, ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ತರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಈ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂತಹ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಮೃತಪ್ರಾಯವಾದ ಪದಾರ್ಥವಿದ್ದರೆ ಅದು ಶುದ್ಧ ದೇಸೀ ಗೋವಿನ ಹಾಲು ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ ಮಜ್ಜಿಗೆ, ಬೆಣ್ಣೆ, ತುಪ್ಪ. ಒಬ್ಬ ಯೋಗಿಯಾದವನು ಕೇವಲ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿದು ಜೀವಿಸಿದರೆ ಅವನ ಭೌತಿಕ, ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತಂ ಕ್ಷೀರಾಜ್ಯಭೋಜನಮ್’ ಹಾಲನ್ನು ಅಥವಾ ತುಪ್ಪವನ್ನು ಬಳಸಿ ತನ್ನ ಯೋಗಜೀವನವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯೋಗಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಾಲಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಪದಾರ್ಥವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಹಾಲನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಆಹಾರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಆಯುರ್ವೇದ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಅಂತಹ ಜೀವಾತುವಾದ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಪ್ಪಿನವರೆಗೆ ಬಳಸಿ ಯೋಗಮಯ ಬಾಳಾಟವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಪೂರಕವಾದ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುವ ತಾಯಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಧೇನು ಅಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು!.

ಸೂಚನೆ :  04/10/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ಸೀತೆ ಆಡಿದ ಬಿರುನುಡಿಗಳು ಸರಿಯೇ ? (Site Adida Birunudigalu Sariye?)

ಲೇಖಕರು : ಡಾ. ಹಚ್.ಆರ್. ಮೀರಾ

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

ಬಿರುಸು ಮಾತುಗಳು ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ, ಅವುಗಳ ಔಚಿತ್ಯ-ಕಾರಣಗಳ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಜೀವನದ ಅಂತಹ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಮಾರೀಚನು ರಾಮಬಾಣಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಸಾಯುವಾಗ "ಹಾ ಸೀತೆ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!" ಎಂದು ಕೂಗಿ ಸತ್ತನಷ್ಟೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತಂಕಪಟ್ಟ ಸೀತೆಯು, ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಹೋಗೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದಳು. 

ಮೊದಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಆತಂಕ-ಕೋಪಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಬಹಳವೇ ಚುಚ್ಚುವಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುರಿತು ಆಡಿದಳು. 

ರಾಮಚಂದ್ರನಾದರೂ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಅಜಯ್ಯನಾದವನು - ಎಂದರೆ ಜಯಿಸಲು ಅಶಕ್ಯನಾದವನು. ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿಹೇಳಿದರೂ, ಆಕೆಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. 

ಬದಲಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ದುಷ್ಟನೆಂದೂ, ಮೋಸಗಾರನೆಂದೂ, ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟೋದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನೆಂದೂ ತೆಗಳಿದಳು! ಲಕ್ಷ್ಮಣನೋ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಸಾಧುಸ್ವಭಾವದವನೂ ಆದವನು; ಅವಳ ಈ ಮಾತುಗಳಂತೂ ಮರ್ಮಘಾತಕ! ಆದಷ್ಟೂ ಸಹಿಸಿಯಾದ ಮೇಲೆ, ಕೊನೆಗೆ, "ಇನ್ನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾರೆ. ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುವೆಯಾ?” ಎಂದು ಖೇದಿಸಿದನು. “ವನದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ದುಃಶಕುನಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಶ್ರೀರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಟುಬಿಟ್ಟನು. 

ಆಗಲೂ ಅಷ್ಟೆ. ಸೀತೆಯು ಶೋಕಾತಿರೇಕದಿಂದ ಮತ್ತೂ ಕಠೋರವಚನಗಳನ್ನೇ ಆಡಿದಳು. “ನಾನು ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಯೋ, ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಂಡೋ, ವಿಷವನ್ನು ಸೇವಿಸಿಯೋ, ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವೆ; ಆದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಡಗಾಲಿನಿಂದಲೂ ಮುಟ್ಟಲಾರೆ” ಎಂದಳು!

ಪ್ರಾಣವೇ ಆಗಿದ್ದ ಪತಿಯು ಎಷ್ಟೇ ಧೀರ-ಶೂರನಾಗಿರಬಹುದು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿರಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆ ಬಂದರೂ ಸೀತೆಯಂತಹ ಪತ್ನಿಗೆ ಎದೆಯೊಡೆದುಹೋಗುವಷ್ಟು ದುಃಖ-ಆತಂಕಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹುದೇ. ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡುವುದು ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶ. 

ಸೀತೆ ಮಹಾಸಾಧ್ವಿ; ಅವಳಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಗಿದೆ - ಎನ್ನುವುದೆಲ್ಲ ನಿಜವೇ ಆದರೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೆ ಎಂತಹವನು? ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದವನು! ಅಂತಹವನಿಗೆ ಆ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ್ದು ನ್ಯಾಯವೇ? - ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಎರಡನೆಯದೊಂದಿದೆ. ಕೋಪದ ಭರದಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವಳು ಆಡಿದಳಾದರೂ, ಮುಂದೆಂದಾದರೂ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಮಾಡಿದಳೇ? ಇಲ್ಲವಲ್ಲ? ಸಾಧ್ವಿಯಾದವಳು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಹುದೇ? - 

ಸೀತೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೇ? ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ತನಗಿಂತ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನಾದವನು ಅವನು - ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಮುಂದೆ, ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆಂಜನೇಯನನ್ನು ಕುರಿತು ಆಡುವ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಇದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. 

ಶ್ರೀರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೆಂದು ಪ್ರಚೋದಿಸಲು ಆಕೆ ಆ ಪರುಷವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು - ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲ, ಕೋಪ-ದುಃಖಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವಳು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿರುವುದೇ ವಿನಾ, ಮತ್ತೇನೂ ಅಲ್ಲ – ಎಂದು ಇನ್ನು ಕೆಲವರು. ಕ್ರೂರವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಸಂನಿವೇಶದಲ್ಲದು ಸಹಜವೆಂದು ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರ ಅನಿಸಿಕೆ. ಹೇಗೇ ಇರಲಿ, ಅವಳು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿಯಾದರೂ ತಾನಾಡಿದ ಈ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವುದಾಗಲೀ, ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವುದಾಗಲೀ ಮುಂದೆಲ್ಲೂ ನಮಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. 

ಸೀತಾದೇವಿಯು ಮಹಾಧರ್ಮಿಷ್ಠೆ; ಅಂತಹವಳು ತನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಾಗಿದ್ದೂ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸದಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಸಾಧುವೇ? ಆಕೆಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅದೆಂದೂ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗದಿರುವಂತಹ ನಡತೆಯಾಗದೇ? ಹೀಗಾಗಿ, ಇವೆರಡೂ ಸಮಾಧಾನಕರವಾದ ವಿವರಣೆಯಾಗವು. 

ಈ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರೀರಂಗಮಹಾಗುರುಗಳ ಉತ್ತರವು ನಮಗೆ ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. 

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶುದ್ಧಾತ್ಮನೆಂದು ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಆತ್ಮಪ್ರಿಯನಾದ ಪತಿ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ - ಎಂದು ಬಲವಾಗಿ ಅನ್ನಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಆದ ಅವಳಿಗೆ, ಆ ಸಂನಿವೇಶದಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಹತೋಟಿ ತಪ್ಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರದ ರೋಗಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಭಾವೋದ್ರೇಕದ ಸ್ಥಿತಿ (delirium) ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾದಾಗ ತಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಾತು ಸರಿಯೇ ತಪ್ಪೇ ಎಂಬ ವಿವೇಕವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಏನೇನೋ ಬಡಬಡಿಸಿದ್ದಾಳೆ. 

ಡೆಲಿರಿಯಮ್ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಮೇಲೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?  ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದೆವು ಎನ್ನುವ ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ! ನೆನಪೇ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಲಿ, ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಲಿ  ಬರುವುದಿಲ್ಲ. 

ಹೋಗಲಿ, ಮತ್ತಾರಾದರೂ ಅವಳಿಗೆ ನೆನಪಿಸಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲವೇ? – ಎಂದರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನಾದ್ದರಿಂದ ಅದೂ ಅಶಕ್ಯವೇ.

ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುರಿತು ಮಹಾಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಸೀತಾಮಾತೆಯು ಕಠೋರವೂ ಅವಿವೇಕಪೂರ್ಣವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಳೆಂದು ನಮಗೆ ಅಸಮಾಧಾನವಾಗಿತ್ತಲ್ಲವೇ?  ಆ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರೀರಂಗಮಹಾಗುರುಗಳಿತ್ತಿರುವ ಸಮಂಜಸವೂ ಸರಳವೂ ಆದ ಈ ಸಮಾಧಾನವು ನಮ್ಮ ತಳಮಳವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಲ್ಲವೇ? 

ಸೂಚನೆ : 30/09/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು  ವಿಜಯವಾಣಿದ ಸತ್ಸಂಗ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ವ್ಯಾಸ ವೀಕ್ಷಿತ 207 ಭೀಷ್ಮರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗಿತ್ತ ಉತ್ತರ (Vyaasa Vikshita 207)

ಲೇಖಕರು : ಡಾ|| ಕೆ. ಎಸ್. ಕಣ್ಣನ್

(ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ lekhana@ayvm.in)

ಭೀಷ್ಮರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗಿತ್ತ ಉತ್ತರ, ಶಿಶುಪಾಲ ಮಾಡಿದ ಭೀಷ್ಮನಿಂದೆ

ಅತ್ತ ಶಿಶುಪಾಲನು ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ರಾಜರನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿದ್ದನು; ಇತ್ತ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದ ಯಾಗವೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತಷ್ಟೆ. ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಕೇಳಿದ್ದನು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಆಗ ಭೀಷ್ಮರು ಇಂತೆಂದರು:

“ಕುರುವಂಶ-ವೀರನಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ನೀ ಹೆದರಬೇಡ. ನಾಯಿಯು ಸಿಂಹವನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡಬಲ್ಲುದೇ? ಶಿವವಾದ ಪಥವು ಯಾವುದೋ, ಎಂದರೆ ಕಲ್ಯಾಣಮಯವಾದ ಮಾರ್ಗವು ಯಾವುದೋ, ಅದನ್ನೇ ನಾವು ಮೊದಲೇ ವರಿಸಿಯಾಗಿದೆ: ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಗಿದೆ.

ಈಗಾಗಿರುವುದೇನು? ಸಿಂಹವು ತನ್ನ ಪಾಡಿಗೆ ಮಲಗಿರಲು, ಅದಿರುವೆಡೆಗೆ ನಾಯಿಗಳು ಬಂದಂತಾಗಿದೆ. ಅವು ಮಾಡುವುದೇನು, ಬೊಗಳುವುದಷ್ಟೆ ತಾನೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ರಾಜರುಗಳೂ.

ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಿಂಹವು ಎದ್ದಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ನಾಯಿಗಳು ಸಿಂಹದ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೊಗಳುತ್ತವೆ.

ಅಚ್ಯುತನು ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹದ ಹಾಗೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವೇಕರಹಿತನಾದ ಶಿಶುಪಾಲನೋ, ಈ ರಾಜರುಗಳನ್ನೇ ಸಿಂಹದಂತಾಗಿಸಿಬಿಡುವೆ – ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ! ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ರಾಜರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಯಮಸದನಕ್ಕೇ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೂ ಒಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ ಸರಿ.

ಅಲ್ಲಿಗೆ, ಶಿಶುಪಾಲನೊಳಗಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು ಯಾವುದುಂಟೋ ಅದನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡುಬಿಡಲು ಕೃಷ್ಣನು ಅಪೇಕ್ಷೆ ಪಟ್ಟಿರುವನೆಂದೇ!

ಧೀಮಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ಈ ಶಿಶುಪಾಲನ ಹಾಗೂ ಸರ್ವರಾಜರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ವಿಪ್ಲುತವಾಗಿದೆ, ಎಂದರೆ ವಿಪರ್ಯಯಗೊಂಡಿದೆ -ಎಂದರಿತುಕೋ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕೃಷ್ಣನು ಯಾರು ಯಾರನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುಬಿಡಲು ಬಯಸುವನೋ ಅಂತಹವರ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಪ್ಲವಗೊಳ್ಳುವುದು - ಈ ಶಿಶುಪಾಲನಿಗೆ ಹೇಗಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕುವಿಧವಾದ ಜೀವಿಗಳುಂಟಲ್ಲವೇ - ಸ್ವೇದಜ, ಅಂಡಜ, ಉದ್ಭಿಜ್ಜ, ಹಾಗೂ ಜರಾಯುಜ – ಎಂಬುದಾಗಿ? ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಪ್ರಭವ-ನಿಧನಗಳ, ಎಂದರೆ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳ, ಪ್ರಭುವೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು.”

ಭೀಷ್ಮರ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶಿಶುಪಾಲನು ರೂಕ್ಷವಾದ, ಎಂದರೆ ಒರಟಾದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು:

“ಅಯ್ಯಾ ಭೀಷ್ಮ, ನೀನು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದೂ ಬಹುವಿಧವಾದ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೆಲ್ಲಾ! ಕುರುಕುಲಕ್ಕೇ ಕಳಂಕಪ್ರಾಯನಾದವನೇ! ಇದರಿಂದ ನಿನಗೇತಕ್ಕೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ?

ನೀನು ತೃತೀಯ-ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವವನಷ್ಟೆ? ಎಂದರೆ ಗಂಡಸೂ ಹೆಂಗಸೂ ಅಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್  ವಾರ್ಧಕ್ಯದಲ್ಲಿ, ಇರುವವನಷ್ಟೆ? ಹಾಗಿರುವ ನೀನು ಧರ್ಮರಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವೇ? ಹೇಳು, ಓ ಕುರುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ, ಎಂದರೆ ಕುರುವಂಶದವರಲ್ಲೆಲ್ಲ, ಹಿರಿಯನಾದ ಭೀಷ್ಮನೇ!

ನೀನು ದರ್ಪಶಾಲಿಯೂ ಮೂರ್ಖನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಕೇಶವನನ್ನು ಹೊಗಳಬಯಸುವೆಯೆಲ್ಲಾ, ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆಯು ನೂರಾಗಿ ಏಕೆ ಸೀಳಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ತೀರ ಎಳಸಾದವರು ಸಹ ಯಾರನ್ನು ಕುರಿತಾಗಿ ಕುತ್ಸನೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು, ಎಂದರೆ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಆಡಬೇಕೋ ಅಂತಹ ಗೊಲ್ಲನೊಬ್ಬನ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವೆಯೆಲ್ಲಾ - ಅದೂ ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು!

ಈತನು ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಯೊಂದನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? (ಇದು ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಬಕಾಸುರನನ್ನು  ಕೃಷ್ಣನು ವಧಿಸಿದುದರ ಗೇಲಿ!). ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳ ವಿಷಯವೂ. ಅವಕ್ಕೇನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿಯೇ? (ಇದು ಅಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಕೇಶಿಯೆಂಬ ದಾನವ, ಹಾಗೂ ವೃಷಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅರಿಷ್ಟನೆಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ಕೃಷ್ಣನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದುದರ ಗೇಲಿ!).  

ಸೂಚನೆ :  27/9/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. 

ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರತ್ನಮಾಲಿಕೆ 85 (Prasnottara Ratnamalike 85)

ಲೇಖಕರು : ವಿದ್ವಾನ್ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿರಿ (lekhana@ayvm.in)

ಪ್ರಶ್ನೆ - ೮೫. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶಸ್ತ್ರ  ಯಾವುದು?

ಉತ್ತರ- ಯುಕ್ತಿ

ಶಸ್ತ್ರ ಎಂದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಆಘಾತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ಸಾಧನ, ಅಥವಾ ಆಯುಧ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದು ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯರು ಬಳಸುವ ಸಾಧನ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶಸ್ತ್ರ ಯಾವುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಅಂದರೆ ಯಾವುದನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು? ಯಾವುದರಿಂದ ಅಭ್ಯುದಯ ಮತ್ತು ನಿಃಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎರಡು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುವುದು? ಎಂಬುದಾಗಿ. ಅಂತಹ ಒಂದು ಆಯುಧ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರ ಯಾವುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ‘ಯುಕ್ತಿ’ ಎಂಬುದು. ಯುಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧನವಲ್ಲ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಜನಾಂಗದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಅನುಕೂಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಹಾಗಾದರೆ ಯುಕ್ತಿ ಎಂದರೇನು? ಅದು ಹೇಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವಿಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. 

ಯುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಮೂಲ ಯುಜೃ - ಯೋಗೇ ಎಂಬ ಧಾತು. ಯಾವುದು ಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವೋ, ಅದನ್ನು ಯುಕ್ತಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಯೋಗವು ಜೀವದೇವರ ಸಂಯೋಗ ಇರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಜೀವದೇವರ ಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನುವುಮಾಡುವ ಕರ್ಮಕೌಶಲ ಇರಬಹುದು. ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಬೇಕಾದ ಯಾವ ಸಾಧನವಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ‘ಯುಕ್ತಿ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಬಹುದು. ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಸಕಲ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದು ಸರಿಯಾದ ಫಲವನ್ನು ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಯುಕ್ತಿ ಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಯಾವಾಗ ಮಾಡಬೇಕು? ಯಾರು ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಅರಿವನ್ನೇ ಯುಕ್ತಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಬಹುದು. ಈ ಯುಕ್ತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬಹುದು. ಅದು ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆಯುಧ. ಅದು ಸದಾ ಸನ್ನದ್ಧವಾದ ಆಯುಧ. ಆಯುಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಎರಡು ವಿಧ. ಶಸ್ತ್ರವು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಗದ ಖಡ್ಗಾದಿ ರೂಪವಾದುದು. ಮಂತ್ರದ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ದೇವತೆಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಅದರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪಡೆಯುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಆಯುಧವನ್ನು ‘ಅಸ್ತ್ರ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಆಯುಧವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಇದು ಭೌತಿಕವಾದ ಸಾಧನ. ಇದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಇರುವ ಸಾಧನ. ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ವಿವೇಚನೆ. ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಯುಕ್ತಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಚರಕರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. “ಬುದ್ಧಿಃ ಪಶ್ಯತಿ ಯಾ ಭಾವಾನ್ ಬಹುಕಾರಣಯೋಜನಾನ್” ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳ ಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ತ್ರೈಕಾಲಿಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಯುಕ್ತಿ, ಅದರಿಂದ ತ್ರಿವರ್ಗವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಪ್ರಮಾಣವೂ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಅರಿವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆಯಷ್ಟೇ. ಆ ಅರಿವಿನಿಂದ ನಮಗೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧನೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಒಂದು ಪ್ರಮಾ - ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯುಕ್ತಿಯು ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಗಳೆಂಬ ತ್ರಿವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡಿಸಿ ಜೀವದೇವರ ಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಸಿ ಯೋಗವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನುಕೂಲಿಸುವ ಶಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು.

ಸೂಚನೆ :  27/9/2026 ರಂದು ಈ ಲೇಖನವು ಹೊಸದಿಗಂತ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.