ವನವಾಸಕ್ಕೆಂದು ರಾಮ-ಸೀತೆ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೊರಟರಷ್ಟೆ? ಅವರನ್ನು ಸುಮಂತ್ರನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಗಂತವ್ಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಲು ಹೊರಟನು. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಗಂಗಾನದಿ ಕಂಡಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಳಿದು ತಂಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲೇ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಿಬೇರಪುರವೆಂಬ ಸ್ಥಾನವಿದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿಯ ರಾಜ, ನಿಷಾದನಾದ ಗುಹ. ಬಲಾಢ್ಯನೂ ಬೇಡರಿಗೆ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಆಗಿದ್ದ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾವೀರನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ವಿಷಯ ಆತನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೆ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿ-ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಎದುರ್ಗೊಂಡನು. ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಆರ್ತನಾದ ಗುಹನು ರಾಮನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡನು. "ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ನಿನಗೆಂತೋ ಇದೂ ಅಂತೆಯೇ ನಿನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿ. ನಿನಗೆ ನಾನೇನನ್ನು ಮಾಡಲಿ? ನಿನಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು?" - ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. "ಈ ರಾಜ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದೇ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳು" ಎಂದೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ರಾಮಾದಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಆಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಕೂಡ ಆಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದನು.
ಶ್ರೀರಾಮನೂ ಗುಹನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆತನ ಆರೋಗ್ಯ ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಿಸಿದನು. ತಾನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕಂದಮೂಲಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಗುಹನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ರಾಜೋಚಿತವಾದ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ತಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೇನೆಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿದನು. ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರವನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಡಲು ಹೇಳಿ, ದಶರಥನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ತೃಪ್ತಿಗೊಂಡರೆ ತನಗೆ ಸತ್ಕಾರವಾದಂತೆಯೇ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದಾಗ, ಗುಹನು ತಾನು ಕಾವಲಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಕಾವಲಿಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವನ್ನು ಗುಹನೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರನೆಯ ದಿನ, ಗುಹನಿಗೂ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೂ ಅನುಜ್ಞೆಯಿತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸೀತೆಯರೊಂದಿಗೆ ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ನೌಕೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮ-ಗುಹರ ಸಖ್ಯ
ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಿದೆ. ಗುಹನ ಹಾಗೂ ರಾಮನ ಸಖ್ಯ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಎಲ್ಲೂ ಬಣ್ಣಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ಹೇಳುವ ಒಂದು ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಟ್ಟುತದೆ: ಅವರು ಗುಹನನ್ನು "ರಾಮಸ್ಯಾತ್ಮಸಮಃ ಸಖಾ" (ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಮಿತ್ರ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಉತ್ತಮವಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದವನು. ಗುಹನಾದರೋ ಬೇಡರ ಜಾತಿಯವನು. ಆದರೂ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮಧ್ಯೆ ಬಲವಾದ ಸ್ನೇಹವಿದೆ. ಸ್ನೇಹವಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮರಾಗಿರುವವರು ವರ್ತಿಸುವಂತೆಯೇ ಪ್ರೀತ್ಯಾದರಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದ ಸಲಿಗೆಯಿಂದಲೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಬೇಕಿದ್ದವನೂ ನಿಷಾದರಾಜನಾದ ಗುಹನೂ ಸಮಾನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಸಖ್ಯವಾದಾಗ ಹೇಳುವ ಸುಭಾಷಿತವೊಂದರ ಮಾತು ಇಲ್ಲೂ ಒಪ್ಪುವುದಂತಹುದೇ. "ಸಮಾನಶೀಲ-ವ್ಯಸನೇಷು ಸಖ್ಯಮ್". ವ್ಯಸನವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವೆಂದರ್ಥ, ಶೀಲವೆಂದರೆ ಸಾಧುಸ್ವಭಾವ. ಗುಹ-ರಾಮರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾನಶೀಲರು, ಹಾಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ನೇಹ - ಎಂಬರ್ಥ ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲವೆ?
ಗುಹನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಆತಿಥ್ಯ
ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯವಿಷಯವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಾಗುವ ಆತಿಥ್ಯ. ರಾಮಾದಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಗುಹನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಸಹಜ. ಅವರು ಅತಿಥಿಗಳೇ ಸರಿ. ಆದರೆ, ಗುಹನು ರಾಮನ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆಹಾರ ಕೊಡುವುದರ ಹಿಂದಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಮಹಾಗುರುಗಳು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: "ಬಂದ ಅತಿಥಿಗೆ ಆಹಾರ, ಆತನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಆಹಾರ - ಎನ್ನುವಂತೆ, ಜೀವಿಗೂ ಆತನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಸಲ್ಲುವ ಆಹಾರವನ್ನಿತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು."
ಏನು ಹಾಗೆಂದರೆ? ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಏನು ನಂಟು? ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಂದು ರೂಪಕವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಮಗಿದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನೇ ಒಂದು ರಥಕ್ಕೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೇ ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿದೆ. ಆತ್ಮನೇ ರಥಿಕ; ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸಾರಥಿ; ಮನಸ್ಸು ಲಗಾಮು.
ಬುದ್ಧಿಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಈ ಇಂದ್ರಿಯ-ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳು ಬಹಳ ಚುರುಕು, ಸುಮ್ಮನೆ ಇರಲು ಅವಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಹಾಗೇ ನಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವು ಸುಮ್ಮನೆ ಒಂದು ಕಡೆ ಇರುವುದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಓಟವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಡುವುದು ಸುಲಭವೇನಲ್ಲ. ಅವಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿರಲೇಬೇಕು. ಅವಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಥಿಕನಾದ ಆತ್ಮಕ್ಕೂ, ಬುದ್ಧಿ-ಮನಸ್ಸುಗಳಿಗೂ ಆಹಾರ ಕೊಡಬೇಕು.
ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಕಾವ್ಯ ಎಂತಹುದು?
ಈ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣವು ಆಹಾರವನ್ನೀಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೋಷಗೊಳಿಸುವ ಅಂಶಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದು "ಪಾಠ್ಯೇ ಗೇಯೇ ಚ ಮಧುರಂ" ಎಂದು. ಎಂದರೆ ಪಠಿಸಲು ಮತ್ತು ಹಾಡಲು ಇದು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾವ್ಯ ಎಂದು. ಕಿವಿಗೂ ಇಂಪು, ನಾಲಗೆಗೂ ಸಂತೋಷ. ಕಾವ್ಯಮಯವಾದ ಭಾಷೆಯು ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುದ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಗೂ ರೋಚಕವಾಗಿರುವ ವಿಷಯಗಳಿವೆ ಇಲ್ಲಿ. ಕೊನೆಗೆ ಜೀವಕ್ಕೂ ತಂಪನ್ನೀಯುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾದ ಕಾವ್ಯವಿದು. ಹೀಗೆ, ರಥಿಕ-ಸಾರಥಿ-ಕುದುರೆಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಆಹಾರವನ್ನಿತ್ತಿರುವ ಗುಹನಂತೆಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಜೀವಕ್ಕೂ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ತುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಗುಹನು ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಹಾದುಹೋದರೂ, ಆತನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಳಿಯದ ಅಚ್ಚೊತ್ತುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಆತನ ಗುಣ-ವರ್ತನೆಗಳಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ನಮಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಆದರ್ಶವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲವೇ?